De Neudeflat. De brutale toren van glas en beton naast het hoofdpostkantoor is voor menig stadsbewoner een doorn in het historisch stadshart. De doorsnee Utrechtenaar weet echter niet dat het in haar tijd een technisch hoogstandje was en gezien werd als het hoogtepunt van de stedelijke veranderingen in de jaren zestig van de vorige eeuw (zoals het dempen van de singels, dezelfde singels die momenteel worden opengebroken). Markante gebouwen van Utrecht vertelt de verhalen achter de Neudeflat en andere beeldbepalende gebouwen van Utrecht!

(tekst/foto’s Joris Roovers, tenzij anders vermeld)

Vanaf grote afstand is zij zichtbaar: De dom van Utrecht. Sinds jaar en dag het beroemde baken dat de nadering van de stad aankondigt, maar wanneer je dichter bij het centrum van de stad komt, is er nog een andere toren die boven het oude stadscentrum uitsteekt: de Neudeflat. In tegenstelling tot de ranke toren van baksteen met haar gotische bogen en versieringen, toont de modernistische Neudeflat, een massief blok van natuursteen, glas en beton een heelander beeld van Utrecht. Deze grote tegenpolen liggen slechts enkele honderden meter van elkaar vandaan en vormen samen een belangrijk onderdeel van de Utrechtse stads- geschiedenis, dit tot ongenoegen van vele Utrechtenaren.

‘De wrat van Utrecht’

In 2000 kwam ter sprake dat de Neudeflat te koop zou komen. Al snel klonk het geluid om over te gaan tot de sloop van deze kantoortoren. Als het aan de meerderheid van de Utrechtenaren lag, mocht het gebouw direct tegen de vlakte. Er werd zelfs gesproken over ‘de wrat van Utrecht’ en Maarten van Rossem, de beroemde historicus, benoemde de Neudeflat tot 1 van de 8 lelijkste plekken van Nederland: “Je zou hem toch ’s nachts willen opblazen”. Al tijdens de ontwerpfase van de kantoortoren klonk er veel weerstand van de burgerij. zij sprak van een sciencefiction scenario dat zou leiden tot de verwoesting van de historische binnenstad. Hoe komt het dan toch dat deze moderne toren aan de Neude is gerealiseerd?

Orde in de chaos

Men noemt gebouwen wel eens kind van hun eigen tijd, oftewel de Neudeflat is representatief voor de naoorlogse stedenbouw in Nederland. Historische stadscentra moesten plaats maken voor het autoverkeer en zo ontstond er na de oorlog ook in Utrecht discussie over het openbreken van het oude centrum. De gemeente vroeg de Duitse verkeerskundige Feuchtinger voor een nieuw stedenbouwkundig plan, met als gevolg het dempen van grachten en het aanleggen van brede ringwegen – 50 jaar later zijn het diezelfde wegen die momenteel worden opengebroken, zodat het oorspronkelijke water weer terug de stad in kan komen. De moderne ingreep moest orde creëeren in de chaos van de oude stad en de Neudeflat werd het symbool van deze nieuwe orde. Doordat de toren minder hoog was dan de Dom zou het gebouw het stadsbeeld alleen maar stimuleren, althans dat hield de gemeente zichzelf voor als doorslaggevend argument.

De economische commissie van de gemeente Utrecht brengt een bezoek aan de flat in 1963 (bron: Utrecht’s Archief).

Volgens de architect Maaskant was het onvermijdelijk dat oude waardevolle gebouwen werden vervangen door nieuwe, moderne als dat de levendigheid van het centrum ten goede kwam. Zo’n 50 km verderop, in het oude centrum van Den Bosch, vond een zelfde ingreep plaats met de bouw van de Tomado toren. Deze radicale gedachte vond weerklank onder veel architecten van de moderne generatie. Op constructief vlak was de bouw van de Neudeflat een hoogtepunt. Vanwege de omringende bebouwing was het onmogelijk om voor de fundering te heien, dus paste men voor die tijd een nieuwe techniek toe, de zogenaamde glijbekisting, waarmee de toren haar definitieve gestalte kreeg.

Panorama

Hoewel er jarenlang een discussie bestond over het behoud of de sloop van de Neudeflat is er met de nominatie als monument een definitieve beslissing genomen. De Neudeflat zal blijven. Het gebouw wordt gezien als een belangrijk onderdeel uit de architectuurgeschiedenis en stedenbouw van Nederland, met Utrecht in het bijzonder. Momenteel huist er nog een informatie centrum van de gemeente en het wijkbureau voor de binnenstad, maar ook dit zal verdwijnen. De vraag gaat dus over de nieuwe functie van de flat. Hotel, discotheek, restaurant, het zijn slechts enkele voorstellen die inmiddels off the record zijn voorgesteld. Niet zo gek, aangezien Maaskant zelf in zijn ontwerp pleitte voor een restaurant op de bovenste verdieping met een overweldigend panorama over Utrecht en, de Dom!

In plaats van te mopperen over de lelijke toren kunnen we beter de uitdaging aanpakken om de doorn in het hart van Utrecht om te toveren tot een plek van allure: the sky is the limit!

 

Neudeflat / kantoortoren / Vinkenburgstraat 26 / Hugh Maaskant / 1956-1962