Utrecht Bruist. De stad vormt het decor voor culturele evenementen, donkerbruine kroegen, hippe restaurantjes en steeds meer kleurrijke festivals. De stad zelf is echter meer dan een decorstuk voor al deze activiteiten en verdient een eigen geluid. In ‘Markante gebouwen van Utrecht’ nemen we je mee langs beeldbepalende gebouwen en verhalen van de stad. Na de Neudeflat is het tijd voor haar buurvrouw: Het hoofdpostkantoor van Joseph Crouwell.
(tekst/foto’s Joris Roovers, tenzij anders vermeld)
Het postkantoor is niet meer. Hoewel het gebouw nog in volle glorie aan de Neude staat, vervult het sinds 28 oktober niet meer de rol van postkantoor en is het voorlopig gesloten voor publiek. Eeuwig zonde voor iedereen die er nog nooit binnen is geweest, want hoewel iedere Utrechtenaar het postkantoor weet te vinden, verbaast het me elke keer weer als mensen zeggen dat ze er nog nooit binnen zijn geweest. De buitenkant van het gebouw is aardig imposant met haar monumentale uiterlijk in baksteen, maar de echte schoonheid zit hier van binnen.
Het postkantoor is een ontwerp van Joseph Crouwel Jr. De architect kreeg in 1917 een aanstelling bij de Rijksgebouwendienst en ontwierp tot aan de jaren vijftig 19 post- kantoren in Nederland, waaronder die van Haarlem, Bussum en Maastricht.Het gebouw in Utrecht overstijgt de anderen en wordt gezien als een hoogtepunt in zijn werk. Het gebouw is qua stijl een mengelmoes van de zakelijkheid zoals we die kennen van de architect Berlage, dat kun je bijvoorbeeld zien aan de voorkant van het gebouw, dat zich kenmerkt door een statig, verticaal karakter met geometrisch geplaatste ramen. Anderzijds zien we de frivoliteit van de Amsterdamse School terug met subtiele versieringen in zowel baksteen en natuursteen.
Kathedraal
Wanneer je de relatief bescheiden entree van het postkantoor hebt gepasseerd, kom je in de grote hal. Deze immense ruimte wordt gevormd door parabolische bogen tot aan het plafond van gele baksteen, afgewisseld met glas. Je oog leidt zoals bij het binnengaan van een kathedraal direct omhoog en de aanblik van de ruimte lijkt in niets op het massieve, gesloten karakter van de facade. In deze hal voor brieven en pakketten is er sprake van licht en ruimte.
In tegenstelling tot de buitenkant is het interieur van het postkantoor rijk gedecoreerd. We zien vijf beeldhouwwerken van H.A. van den Eynde die de vijf continenten vertegenwoordigen: een kameel voor Azië, een olifant voor Afrika, een bizon voor Amerika, een paard voor Europa en een kangoeroe voor Australië. Een zesde beeld staat symbool voor de Handel en Welvaart. Een Rijkswapen en een monumentale klok sieren de korte zijde van de hal en tussen de dakribben zijn postduiven gebeeldhouwd. Het voorportaal van de centrale hal is versierd met een glas-in-lood venster, twee wapendragende leeuwen en een beeld dat refereert aan het reizen ter land, ter zee en in de lucht
Tijdens de bouw was er sprake van bezuiniging op het decoratieprogramma, maar door een inzamelings actie van Utrechtenaren zijn de beelden en het raam in het voorportaal alsnog gerealiseerd. De decoraties staan tesamen symbool voor de functie van het postkantoor en zijn volledig geïntegreerd in het ontwerp van Crouwel, dat het gebouw tot een ‘Gesammtkunstwerk’ maakt.
Links: Het postkantoor op een oude ansichtkaart, nog zonder de Neudeflat (bron: Utrechts Archief). Rechts: Het toekomstig ontwerp met een nieuwe entree aan de Oude Gracht (bron: ASR Vastgoed)
Toekomst
Hoewel het gebouw diverse malen is aangepast aan de eisen van nieuwe technieken en de moderne tijd, heeft het gebouw ondanks een wisselend interieur altijd haar eigenzinnige karakter behouden. Het postkantoor zal echter vanaf 2015 een grote verandering ondergaan. ASR vastgoedontwikkeling heeft getekend voor de toekomstplannen en luidt daarmee een nieuwe fase in voor het oorspronkelijke ontwerp. Het gebouw krijgt naast een winkelcentra ook een hotel en de bedoeling is om het gebouw meer bij de stad te betrekken. Er komt een nieuwe gevel met een tweede entree aan de Oudegracht, waardoor er een betere toegankelijkheid ontstaat voor het winkelend publiek.
Volgens ASR wordt de waarde van het gebouw intact gelaten, maar de vraag is in hoeverre dat overeenkomt met het oorspronkelijke ontwerp. Het gebouw kent een monumentstatus, dus er zal met een nauwlettend oog naar de plannen worden gekeken, maar het beoogde winkelcentrum op de presentatietekeningen toont een ingrijpende verandering in het monumentale karakter van het postkantoor. Laten we hopen dat de nieuwe invulling het mogelijk maakt om diegene die nog nooit is binnen geweest, alsnog te laten genieten van het prachtige gebouw uit 1924.
Hoofdpostkantoor / Neude 11 / Joseph W. Crouwell / 1918-1924
